Làng nghề Khảm trai Chuyên Mỹ, nơi xà cừ giữ hộ thời gian, nghệ nhân múa dao trên gỗ

Một thành phẩm khảm trai tinh hoa, tỉ mỉ của làng nghề Chuyên Mỹ. Ảnh: Đào Phạm Minh Anh

Có những vùng đất chỉ cần một tiếng cưa mảnh hơn sợi tóc, một ánh xà cừ khẽ rung dưới nắng, là đủ khiến người ta muốn rời phố, bỏ lại những vội vàng để đi tìm điều đẹp đẽ. Xã Chuyên Mỹ, Hà Nội là nơi như thế.

Chuyên Mỹ, làng nghề khảm trai nức tiếng Hà thành

Từ Hà Nội đi xuống, con đường về xã Chuyên Mỹ không dài. Hai bên là ruộng, gió và mùi gỗ cũ pha lẫn mùi nước sông. Nơi đây nằm ven dòng sông Hồng, đất phù sa lặng lẽ bồi đắp qua bao mùa nước lên, nước xuống.

Chuyên Mỹ là một xã có sáu thôn đều làm nghề khảm trai, nổi bật là các làng truyền thống Chuôn Trung, Chuôn Ngọ, Chuôn Thượng, Chuôn Hạ, Đồng Vinh. Trong đó khởi đầu nghề làm khảm trai là tại Chuôn Ngọ. Các làng nghề san sát nhau, nhà nối nhà, xưởng nối xưởng. Cả vùng đất giống như một bản nhạc thủ công, ngày ngày vang lên tiếng cưa, tiếng đục, tiếng thở đều của những người thợ đang đối thoại với xà cừ.

Bia khắc lịch sử làng nghề. Ảnh: Đào Phạm Minh Anh

Tổ nghề và sợi chỉ nối nghìn năm

Ở đình làng Chuôn Ngọ, người ta thờ ông Tổ nghề khảm trai Đức Trương Công Thành – vị tướng tài dưới thời nhà Lý (1009–1225). Ông không để lại vàng bạc mà để lại một nghề cho con cháu. Nghề ấy đã đi qua chiến tranh, qua đổi thay, qua những mùa người ta tưởng rằng thủ công sẽ bị lãng quên. Nghề khảm trai sống trong nếp tay, trong nhịp thở, trong cách người cha ngồi cạnh đứa con, lặng lẽ cầm tay chỉ một đường cưa.

Nghề khảm trai, nơi cái đẹp bắt đầu từ sự kiên nhẫn

Hộp khảm trai. Ảnh: Đào Phạm Minh Anh

Khảm trai ở Chuyên Mỹ là một hành trình dài. Dài từ lúc chọn vỏ ốc, vỏ trai đẹp nhất, cho đến khi mảnh xà cừ nhỏ như hạt gạo nằm yên trên mặt gỗ. Nguyên liệu đến từ khắp nơi: trai trong nước, ốc đỏ, xà cừ nhập khẩu… Có những loại đắt hơn vàng, không phải vì giá, mà vì sự hiếm, muốn có cũng phải chờ.

Ba công đoạn được người làng gọi bằng danh ngữ thân thương: đó là thổi hồn. Cưa – bằng chiếc cưa mảnh hơn sợi tóc. Đục – âm gỗ xuống vừa đủ để trai nằm yên. Tỉa – nơi ánh mắt, mũi, mây, rồng hiện ra có thần thái.

Có tác phẩm chỉ mất bốn ngày, nhưng lại có tác phẩm kéo dài bốn mươi ngày. Tinh xảo nhất, tinh hoa nhất, có lẽ là chiếc sập gụ tủ chè, phải cần đi qua hai năm trời mới rời xưởng và đến tay người nhận.

Khi cả làng là sân khấu sống động

Nhà thờ Tổ nghề. Ảnh: Đào Phạm Minh Anh

Đi trong làng, cảm giác giống như bước vào một chương trình thực cảnh. Không cần đạo diễn, không cần lời dẫn, mỗi nhà là một cảnh nhỏ, mỗi nghệ nhân là một diễn viên đã thuộc vai suốt cả đời.

Có người chỉ cưa, có người chỉ đục, có người dành cả đời cho việc tỉa mây, tỉa mắt rồng. Những tiếng gõ vang vọng khắp con ngõ, để rồi, nếu thích sự trọn gói, vẫn sẽ có các đại gia đình tại đây có thể làm trọn cho bạn từ đầu đến cuối, như một bản nhạc solo dài hơi.

Du lịch trải nghiệm, chạm vào nghề khảm trai bằng đôi tay

Phòng trưng bày các sản phẩm khảm trai. Ảnh: Đào Phạm Minh Anh

Xã Chuyên Mỹ hôm nay mở lòng đón khách. Du khách không đứng ngoài nhìn, họ bước vào xưởng, được cầm cưa, vẽ mẫu và đặt mảnh trai đầu tiên lên gỗ dưới sự chỉ dẫn của những nghệ nhân.

Sinh viên mỹ thuật, du khách quốc tế hay những người trẻ tò mò về thủ công… đều có thể tự tay tạo ra sản phẩm nhỏ và mang về. Cạnh xưởng chính là phòng trưng bày. Tranh, đĩa, hộp đựng giấy, lục bình… mỗi món đều kể một câu chuyện về thời gian.

Một vòng làng, một vòng ký ức

Vẽ định hình trên vỏ trai. Ảnh: Đào Phạm Minh Anh

Rời phòng trưng bày, hành trình tiếp tục vào làng, qua những con ngõ nhỏ, qua đình làng thờ ông Tổ, qua Bối Khê sơn mài rực rỡ, nơi du khách có thể hoàn thiện sản phẩm ngay trong ngày. Chuyên Mỹ đang dần trở thành điểm kết nối của du lịch làng nghề: khảm trai – sơn mài – mây tre đan. Một vòng tròn trải nghiệm đủ sâu để hiểu, đủ nhẹ để yêu.

Người làng lo, lo vì học nghề cần đến ba năm, năm năm hay mười năm mà người trẻ thì có nhiều lựa chọn nhanh hơn. Nhưng họ vẫn tin, tin vì nghề này đã sống qua cả nghìn năm. Tin vì trong mỗi gia đình vẫn có đứa trẻ ngồi bên cha, bên ông, nhìn ánh xà cừ lấp lánh. Tin vì cái đẹp thật sự luôn tìm được người hiểu nó.

Cưa tạo hình mảng xà cừ. Ảnh: Đào Phạm Minh Anh

Chuyên Mỹ qua bao năm vẫn lặng lẽ làm nghề, mở cửa, chờ những người đủ yêu, đủ vấn vương để bước vào. Mong rằng, trong tương lai, các đơn đặt hàng từ quốc tế sẽ nhiều hơn, để người dân tiếp tục nuôi dưỡng tình yêu với ánh xà cừ.

Có những chuyến đi để chụp ảnh, có những chuyến đi để nghỉ ngơi và có cả những chuyến đi để trái tim dịu lại. Chuyên Mỹ thuộc về loại cuối cùng. Ánh xà cừ không chỉ phản chiếu ánh sáng, mà phản chiếu cả thời gian, ký ức và lòng người. Ở mỗi góc nhìn, bạn sẽ cảm nhận một tư vị, một màu sắc khác nhau mà lớp trai ánh lên.

Tạo vân. Ảnh: Đào Phạm Minh Anh

Nếu một ngày bạn muốn đi đâu đó thật gần Hà Nội, thật sâu trong văn hóa, thật đẹp theo cách giản dị, hãy về Chuyên Mỹ, ngồi lại, nghe tiếng cưa, nhìn ánh trai và để lòng mình lấp lánh theo.

LÀNG NGHỀ VÀ VĂN HÓA VIỆT:

Harper’s Bazaar Việt Nam

Thông báo chính thức: Ninh Bình Web (thuộc GiuseArt) không hợp tác với bất kỳ ai để bán giao diện Wordpress và cũng không bán ở bất kỳ kênh nào ngoại trừ Facebook và zalo chính thức.

Chúng tôi chỉ support cho những khách hàng mua source code chính chủ. Tiền nào của nấy, khách hàng cân nhắc không nên ham rẻ để mua phải source code không rõ nguồn gốc và không có support về sau! Xin cám ơn!